Nu hulp nodig?

Bel 085 029 85 09

(lokaal tarief, 24/7)

Gebruik het formulier

(geheel vrijblijvend!)

Bestrijding van een aantasting door grote houtwormen

Eikenhouten constructies in oude gebouwen worden ernstig belaagd door de grote houtworm (Xestobium rufovillosum Degeer). Het is daarom goed dat informatie wordt verstrekt over de leefwijze van de grote houtworm en daarnaast kennis over de bestrijding ervan in bredere kring wordt verspreid, zodat bij het aantreffen van dit houtaantastende insect de juiste maatregelen kunnen worden getroffen.

Houtwormen oftewel knaagkevers hebben een voorkeur voor eikenhout

De grote houtworm (Xestobium rufovillosum Degeer), die ook wel bonte knaagkever wordt genoemd, behoort evenals de gewone houtworm (Anobium punctatum Degeer) tot de familie Anobiidae. De larven ervan ontwikkelen zich bij voorkeur in eikenhout maar de ontwikkeling kan ook plaatsvinden in andere loofhoutsoorten en een enkele keer worden ze zelfs in naaldhout aangetroffen. Dit laatste komt vooral voor wanneer naaldhout in de onmiddellijke omgeving van aangetast loofhout is verwerkt.

Hoe zien grote houtwormen, hun eieren en larven eruit?

De eieren zijn wit en ongeveer 0,6 mm in diameter. Omdat ze zo klein zijn worden ze slechts zelden opgemerkt. De larve is geelachtig wit en kan circa 11 mm lang worden De kever is donkerbruin tot grijsgeel gekleurd en enigszins gevlekt. Hij is 4,5-9 mm lang. De kevers verlaten het hout via zelfgeknaagde uitvliegopeningen. Het zijn de eerste tekenen van een aantasting.

Larven van de houtwormen zijn afhankelijk van schimmels in het hout

In april en mei komen de kevers uit het hout te voorschijn. In verwarmde gebouwen kan deze periode echter wel beginnen in januari en doorlopen tot juni. Aangenomen wordt dat een deel van de kevers in het geval van een ernstige aantasting in het hout paart, waarna de wijfjes de eieren in het hout in de zogenaamde "kraamkamers" afzetten. Normaal legt het wijfje circa 40-60 eieren.
De ontwikkeling van ei tot kever duurt minstens 3 jaar, en kan zelfs uitlopen tot 10 jaar. De groei van de larven is afhankelijk van de aanwezigheid van schimmels, die zich in het hout gevestigd hebben. Vooral hout dat langdurig vochtig blijft wordt door deze insecten aangetast. De aantasting kan diep in het hout doorgaan, ook als daar nauwelijks of geen sprake is van houtrot. Ook hout dat vroeger vochtig is geweest en door schimmels werd aangetast kan gemakkelijker door de grote houtworm worden aangetast.

Signalen dat u houtwormen moet laten bestrijden

De grote houtworm tast over het algemeen slechts enigszins rottend loofhout (met name eiken) aan. Rottend hout heeft een relatief hoge vochtigheid (> 20%) die kan zijn ontstaan door lekkage, vochtige muren o.i.d. Let dus vooral op plaatsen in bijvoorbeeld de kapconstructie waar door bouwkundige gebreken, zoals bijvoorbeeld slechte gootconstructies, het hout te vochtig is geworden.
Bij de inspectie van een gebouw zal men moeten letten op het al dan niet aanwezig zijn van uitvliegopeningen. Meestal zijn de uitvliegopeningen het eerste dat van een aantasting wordt waargenomen. Vaak bevinden zich grote aantallen van deze openingen vlak bij elkaar, waardoor het lijkt alsof een schot grove hagel op het hout is afgevuurd.
De uitvliegopeningen zijn rond van vorm en 2,5-4 mm in doorsnede. Als ze worden gevonden zijn er natuurlijk kevers uitgevlogen. De aanwezigheid van uitvliegopeningen houdt echter niet automatisch de aanwezigheid van (levende) kevers in. Het kan ook een oude aantasting zijn. Let daarom ook op de enigszins gevlekte, veelal 6-8 mm grote kevers. In uitzonderlijke gevallen komen afmetingen voor van 4,5-9 mm. Vooral in het voorjaar zal men ze kunnen aantreffen en ook soms horen want, zoals eerder vermeld, de kevers zijn in staat een hard tikkend geluid te produceren.
Ook aan de hand van boormeel dat uit de uitvliegopeningen van het hout komt is het mogelijk om een aantasting van de grote houtworm vast te stellen. Het gevonden boormeel bevat bolvormige deeltjes, die over het algemeen een diameter hebben van 0,75 mm. Vers boormeel duidt op een actieve aantasting.

Aantastingen door grote houtwormen veelal het gevolg van lekkage

In de praktijk blijkt het heel moeilijk, zo niet onmogelijk, het beginstadium van een aantasting te onderkennen. De larven hebben een duidelijke voorkeur voor oud eikenhout. De aantastingen worden vaak aangetroffen op de volgende kwetsbare plaatsen: balkkoppen, sleutelstukken, ingelaten muurstijlen, korbeelstellen, rond verbindingen, lassen van muurplaten, pen en gaten, aansluitingen van spantbenen op onderliggende balken en/of jukken, vlonders onder kerkbanken met eikenhouten liggers, lambrizeringen en waardevolle interieuronderdelen. Veel aantastingen zijn het gevolg van al dan niet oude lekkages. In de meeste gevallen zijn de sporen hiervan duidelijk zichtbaar.
Slechte gootconstructies en jarenlang lekkende goten betekenen bijna altijd aantasting van de balkkoppen, zelfs als deze 2 meter onder de goot in de muur zijn opgelegd.
Bij een aantasting van de grote houtworm zijn schimmels niet altijd zichtbaar aanwezig.
Er is geen directe relatie tussen het aantal uitvliegopeningen en de mate van aantasting. Bij ernstige aantasting en ingesloten constructiedelen is sprake van het zogenaamde "kraamkamer-effect". De ontwikkeling van de grote houtworm vindt in dat geval volledig in het hout plaats.
Constructies die extra gevoelig zijn voor aantasting zijn:

  •     met lood en koper (condensatie) ingepakte dan wel afgedekte constructies. De kevers zijn in staat zich zelfs door het lood naar buiten te vreten!
  •     eikenhout dat grotendeels opgesloten zit in muurwerk, zoals vakwerkconstructies en muurstijlen van korbeelstellen.

De mate van aantasting is zeer moeilijk zonder enig destructief onderzoek vast te stellen. Bij ernstige vermoedens kan met behulp van een speedboortje of door het voorzichtig vrij hakken van een balkkop of zijkant van een muurstijl een aantasting worden vastgesteld.

Bij houtwormen een ongediertebestrijder in de arm nemen

Een inspectie moet uitmonden in een inspectierapport waarin minimaal de aard en de omvang van de aantasting worden opgetekend. Het spreekt vanzelf dat daarin ook wordt aangegeven welke maatregelen getroffen moeten worden om de aantasting te bestrijden en welke bestrijdingsmiddelen daarvoor bij voorkeur zouden moeten worden toegepast. Aangegeven moet worden welke voorbereidingen en voorzieningen moeten worden getroffen alvorens de bestrijding kan worden uitgevoerd. Een bestrijdingsbedrijf kan hieraan een offerte koppelen die aangeeft welke kosten gemoeid zijn met de uitvoering van de voorgestelde werkzaamheden. Ook kan worden aangegeven welke bouwkundige maatregelen zouden moeten worden uitgevoerd.

De bestrijding van de grote houtworm is geen eenvoudige zaak

Omdat de larven van deze insectesoort veelal in dikke loofhouten balken voorkomen is het moeilijk om ze met de ter beschikking staande bestrijdingsmiddelen binnen een korte tijd te doden. Vanwege de complexiteit van de leefwijze van de grote houtworm is een grote deskundigheid van de bestrijdingstechnicus vereist.

Alvorens te bestrijden eerst het hout drogen

Een bestrijding bestaat allereerst uit het wegnemen van vochtoorzaken. Een belangrijke oorzaak van vochtproblemen kan zijn dat bij restauratie van de kapconstructie van een monument geen noodvoorziening (noodkap) werd aangebracht. Daardoor kan inwatering gedurende enige maanden hebben plaatsgevonden.
Ook moet gedacht worden aan lekkages, doorslaande muren, optrekkend vocht e.d. Voor een optimale ventilatie moet worden zorg gedragen. Onder droge omstandigheden zullen schimmels zich niet kunnen ontwikkelen of handhaven en kan de insectenpopulatie na verloop van tijd uitsterven. Aangezien hiermee een groot aantal jaren gemoeid kan zijn, verdient het aanbeveling om in alle gevallen een bestrijding te laten uitvoeren. Grotere larven kunnen zelfs nog blijven leven in vrij droog hout (vochtgehalte ca. 12%), al verloopt de ontwikkeling dan wel trager.

Wat te doen met door grote houtwormen aangetast hout?

Een bestrijding van de grote houtworm geschiedt veelal in een situatie dat een deel van het hout al zover is aangetast dat voorafgaand aan de bestrijding bepaalde delen moeten worden vervangen. Als het om een een monument gaat zal een restauratiearchitect moeten beoordelen in hoeverre bepaalde constructies behouden kunnen blijven danwel vervangen moeten worden. Als men tot vervanging overgaat kan men het best gebruik maken van hout dat preventief is behandeld met een daarvoor toegelaten houtverduurzamingsmiddel. Dergelijke middelen moeten met behulp van professionele houtverduurzamingstechnieken worden toegepast. Er zijn bedrijven die beschikken over speciaal hiervoor geschikte installaties. Zij kunnen op bestelling verduurzaamd hout leveren. Als verduurzaamd hout nog bewerkt moet worden dienen de dan ontstane onbehandelde vlakken te worden behandeld met een daarvoor toegelaten houtverduurzamingsmiddel. Door daartoe gespecialiseerde bedrijven kan aangetast hout in bepaalde gevallen worden versterkt door constructies van kunststof met wapening.
Een chemische bestrijding van grote houtwormen moet worden uitgevoerd door vakbekwame ongediertebestrijdingsbedrijven.

Praktische tips bij regelen van bestrijding van grote houtwormen

Vraag minimaal 2 offertes aan bij terzake deskundige bedrijven. In een offerte moeten de volgende zaken worden genoemd:

  • omvang en mate van de actieve aantasting;
  • toe te passen bestrijdingsmethoden, zoals oppervlaktebehandeling al dan niet in combinatie met onder druk injecteren;
  • toe te passen middel(en) met toelatingsnummer, merk en werkzame stof;
  • te treffen voorzorgsmaatregelen en voorzieningen om de bestrijding op een verantwoorde manier, zonder schade voor andere constructies en materialen uit te kunnen voeren;
  • nazorg inclusief controle en nabehandelingen;
  • het aanbrengen van een plaatje bij behandelde plaatsen/ruimten waarop aangegeven staat door wie de bestrijding is uitgevoerd, met welk middel en wanneer;
  • het maken van een behandelingsrapport waarin wordt vermeld hoe de behandeling is uitgevoerd.

Aanpak van de bestrijding van grote houtwormen in monumenten

Er is dan sprake van het zogenaamde "kraamkamer-effect", aantasting in gezond en nieuw eiken en andere houtsoorten, zeer wijd verspreid, tot boven in de kappen, sporen, haanhouten e.d. Diverse onderdelen dienen vernieuwd, danwel hersteld te worden.
Wijze van aanpak in geval van een monument:

  • in samenwerking tussen restauratiearchitect, ambtenaar gemeentelijke monumentenzorg en zonodig de monumentenwacht dient een zo nauwkeurig mogelijke inventarisatie van de omvang en mate van aantasting te worden gemaakt;
  • een onafhankelijke deskundige dient de zaak te beoordelen;
  • het panddossier van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg moet worden nagelopen en de restauratie- en onderhoudsgeschiedenis van het gebouw geanalyseerd;
  • vastgesteld moet worden welke bouwkundige maatregelen moeten worden getroffen;
  • wat kan behandeld worden en hoe;
  • wat dient vernieuwd c.q. vervangen te worden en hoe.

Op basis van het opgemaakte rapport dient, na goedkeuring door de Rijksdienst voor de Monumentenzorg, een werkomschrijving/bestek te worden gemaakt waarna 2 of 3 bedrijven worden uitgenodigd voor het maken van een offerte.
Vleermuizen en kerkuilen zijn beschermde dieren die niet verstoord mogen worden. Als deze dieren in het gebouw voorkomen dient men contact op te nemen met de dienst Natuur, Milieu en Faunabeheer in de betreffende provincie. In gezamenlijk overleg kan dan de periode worden vastgesteld waarin de bestrijding moet worden uitgevoerd.

Bestrijding van grote houtwormen altijd planmatig controleren

Bij het controleren van de resultaten van een bestrijdingsactie is het van belang dat alle kritieke plaatsen daadwerkelijk geïnspecteerd kunnen worden. Nuttige informatie over de bereikbaarheid van deze plaatsen is te vinden in de richtlijnen "Bereikbaarheid en Toegankelijkheid" van de Monumentenwacht. De bestrijdingsdeskundige of de restauratiearchitect die in een behandelde ruimte een onderzoek moet instellen dient te beschikken over een dossier waarin de gegevens over eerder uitgevoerde bestrijdingen staan opgetekend. Gedurende een aantal achtereenvolgende jaren zal moeten worden zorggedragen voor inspecties van het gebouw en zullen zonodig aanvullende maatregelen moeten worden getroffen. Bedrijven kunnen hiervoor een inspectieonderhoudscontract aanbieden aan de eigenaar. Ook de monumentenwacht voert jaarlijks inspecties van een gebouw uit. Er dient in ieder geval een jaar na een bestrijdingsactie een controleonderzoek te worden ingesteld.

Niet te adviseren bestrijdingsmethoden bij houtwormen

Van oudsher wordt bij de bestrijding van houtaantastende insecten vaak gesproken over gassen. Vanwege de • bijzonder grote gevaren van een gassing, niet in het minst vanwege het feit dat te behandelen gebouwen veelal veel te dicht staan in de buurt van andere bewoonde gebouwen, is deze methode van bestrijden in woon- en verblijfsruimten niet toegestaan. Wel toegestaan is het gassen van meubilair in speciale gassingsinstallaties. Een andere methode is de zogenaamde rookbehandeling. Men heeft echter in Engeland, waar deze methode uitgebreid is onderzocht, aangetoond dat het vele jaren duurt voordat men een voldoende resultaat zou kunnen bereiken met rookvormige insecticiden. Bovendien moet een dergelijke rookbehandeling dan nog jaarlijks worden herhaald. Straling en ook elektrocutie zijn technisch hoogstaande vormen van bestrijding, maar in de praktijk voor de bestrijding van de grote houtworm nog niet uitvoerbaar. Een andere vorm van bestrijden is de hittebehandeling, maar in grote monumentale gebouwen is met deze methode nog geen praktijkervaring opgedaan.

JT de Jonge
Dierplagen en Milieu, 39 (4) 1991 66-73

Meer lezen over de bestrijding van houtwormen en boktorren?

Meer over de professionele ongediertebestrijder


© 2015 Kijk Op Ongedierte